Các nguồn sử liệu và nhận thức lịch sử

Làm sáng tỏ nguyên nhân của tình trạng trên phải chăng cũng là một trong những nhiệm vụ quan trọng của quá trình đổi mới trong nghiên cứu lịch sử ở nước ta hiện nay.
Các nguồn sử liệu có thể giúp chúng ta nhận thức được những hình thức khác nhau của sự phát triển lịch sử nhờ ở chỗ chúng chứa đựng trong đó những thông tin lịch sử khác nhau về đời sống con người trong tự nhiên và trong xã hội. Chúng ta có thể dựa vào chúng để đánh giá sự tiến bộ xã hội. Như thế các nguồn sử liệu chính là môi trường của nhận thức lịch sử. Trên ý nghĩa đó mà xét, chúng ta có thể nói đến sự đóng góp của nhà sử học và tác phẩm của người đó trên hai phương diện: một là từ những sử liệu mà người đó sử dụng trong tác phẩm của mình; hai là từ cách xử lý sử liệu để đưa ra kết luận nhằm hướng dẫn các nhận thức lịch sử. Trong hai yếu tố này sử liệu là yếu tố cơ sở, mang tính khách quan, còn phương pháp xử lý sử liệu mang tính chủ quan, là yếu tố cho thấy phương pháp tư duy của nhà sử học.
Như chúng ta có thể thấy sự kiện lịch sử có thể được phản ảnh trong nhiều nguồn sử liệu khác. Khi sử liệu bao trùm được toàn bộ sự kiện thì giới hạn của các nguồn sử liệu và giới hạn của sự kiện sẽ là một. Đó là trường hợp lý tưởng. Nhưng trên thực tế không một nhà sử học nào lại đợi thu thập đầy đủ mọi sử liệu và sự kiện rồi mới nghiên cứu nó. Sự kiện xảy ra càng cách xa thời điểm được nghiên cứu bao nhiêu thì điều đó lại càng khó đạt được bấy nhiêu. Bởi vậy, người ta thường nghiên cứu lịch sử với những gì có được trong tay.
Từ thực tế trên, một mâu thuẫn thường gặp trong quá trình nghiên cứu lịch sử là làm thế nào để nhận thức lịch sử không bị hạn chế bởi tình trạng thiếu thốn sử liệu? Lối thoát tất nhiên không thể bằng con đường tư biện lịch sử. Tư biện lịch sử thực chất là coi thường lịch sử, cho rằng chúng ta có quyền mô tả lịch sử sao cho phù hợp với ý muốn của mình. Từ một quan điểm đúng đắn là tác phẩm lịch sử cần phải có tác dụng giáo dục nhưng lại dựa trên phương pháp tư biện chủ quan, có trường hợp người viết sử đã không ngại việc làm sai lịch sử ít nhiều, cốt sao tác phẩm đạt được một ý nghĩa thời sự – chính trị nhất định.
Tất nhiên nhà sử học có thể chọn cho mình những phương pháp thích hợp nhưng dù phương pháp nào thì việc ứng dụng nó cũng phải được hỗ trợ bởi các nguồn sử liệu. Phương pháp nghiên cứu luôn luôn tìm thấy chỗ dựa trong các nguồn này. Đến lượt mình, tính chất của các nguồn sử liệu lại làm sáng tỏ con đường và nhiệm vụ nghiên cứu. Việc lựa chọn các sử liệu điển hình và xem xét quan hệ giữa các loại tài liệu với nhau và với sự kiện được nghiên cứu là điều tuyệt đối cần thiết để đảm bảo cho việc nghiên cứu không bị sa vào những chi tiết không cần thiết nhưng cũng không quên đi những khía cạnh sâu sắc, có tính bản chất của vấn đề. Nói cách khác, điều này sẽ giúp cho nhận thức lịch sử có được khả năng trở nên toàn diện và chính xác.
Mặc dù nguồn có thể phản ánh trực tiếp hay gián tiếp sự kiện được nghiên cứu nhưng kinh nghiệm thực tế chứng tỏ rằng các nguồn sử liệu điển hình nói chung phải phản ánh trực tiếp sự kiện và thường nảy sinh từ hoạt động thực tiễn của con người vì những mục tiêu cụ thể của đời sống. Thông tin sử liệu trong nguồn này là thông tin cấp một, có tính xác thực cao. Để làm ví dụ có thể nói đối với lịch sử cổ đại Việt Nam huyền thoại không phải là một nguồn sử liệu điển hình. Để nghiên cứu thời kỳ lịch sử này việc tìm kiếm các nguồn sử liệu khác có tính điển hình thực sự vẫn là yêu cầu cấp thiết cho đến nay. Trình bày lịch sử từ những sử liệu không điển hình, như chúng ta từng thấy, chỉ có thể mang lại cho người đọc những nhận thức lịch sử có tính mô phỏng. Chúng đòi hỏi phải được củng cố qua việc xem xét mối quan hệ giữa huyện thoại với các nguồn sử liệu khác có tính xác thực cao hơn. Ở đây việc đánh giá khoa học các nguồn sử liệu có một ý nghĩa rất quan trọng. Trong quá trình này cần đặt lên hàng đầu vấn đề tính chính xác của sự phản ảnh trong các huyền thoại hiện thực lịch sử và các quy luật phát triển của nó. Cần làm sáng tỏ tính hợp lý của sự thể hiện trong đó những nhân tố có thật của lịch sử và quan hệ giữa chúng với các yếu tố huyền thời để không suy đoán chủ quan trong nhận thức lịch sử. Có lẽ cũng nên nhắc lại rằng huyền thoại lịch sử thường được xã hội hoá và nhân loại hoá cao độ. Các huyền thoại được uốn theo lịch sử để tồn tại theo thời gian và trong những không gian thích hợp chứ không phải là lịch sử đã uốn theo huyền thoại. Không chú ý đến điều này sẽ không thể làm sáng tỏ đặc trưng của các giai đoạn lịch sử khác nhau khi mô tả chúng.
Để xử lý các nguồn sử liệu có thể có nhiều phương pháp, các nhà sử học có thể chọn cho mình những phương pháp thích hợp. Cần nói rằng mỗi phương pháp theo nghĩa là cách thức xem xét, tiếp cận sử liệu, là thủ tục được ứng dụng để phân tích, đánh giá sử liệu đều có những yêu cầu cụ thể, tính ưu việt và những hạn chế riêng của mình. Tôi cho rằng tiếp cận sử liệu theo phương pháp hệ thống là một trong những kiểu nghiên cứu có nhiều khả năng ứng dụng rộng rãi.
Có ý kiến cho rằng phương pháp hệ thống không có gì mới mẻ vì xưa nay chúng ta vẫn nghiên cứu và trình bày lịch sử một cách có hệ thống. Phương pháp hệ thống hiểu theo quan điểm đó là việc nghiên cứu các sự kiện lịch sử theo quan hệ giữa chúng với nhau và từ đó trình bày lịch sử có lớp lang sau trước, theo một mặt nhất định của sự phát triển lịch sử như kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội v.v..
Thật ra vấn đề không đơn giản như vậy. Khi được xây dựng thành một phương pháp nghiên cứu khoa học, phương pháp hệ thống bao gồm những khái niệm, quy ước, thủ tục ứng dụng rất đặc trưng xuất phát từ bản chất của các mối liên hệ bên trong của các hiện tượng, các sự vật. Chẳng hạn, khái niệm hệ thống ở đây được dùng để chỉ những tập hợp gồm nhiều phần tử có liên quan với nhau hoạt động theo những quy luật riêng trong một giới hạn nhất định. Mỗi hệ thống đều có môi trường tồn tại của mình và sự tồn tại của nó lệ thuộc vào sự liên hệ giữa các yếu tố trong cũng như ngoài hệ thống. Nghiên cứu hệ thống đòi hỏi phải xác định mục tiêu, môi trường, nguồn lực cũng như cấu trúc của nó. Như thế nếu quan niệm về phương pháp hệ thống không đầy đủ chúng ta sẽ không thể vận dụng được nó.
Có thể hiểu tiếp cận sử liệu theo phương pháp hệ thống là việc nghiên cứu toàn bộ sử liệu có liên quan về một sự kiện, một quá trình được xác định theo một giới hạn nhất định, nhằm mục đích nhận thức đúng đắn giá trị thông tin chứa trong sử liệu và tìm kiếm khả năng sử dụng chúng để nghiên cứu lịch sử.
Theo quan điểm đó, chẳng hạn nếu chúng ta sử dụng các truyền thuyết dân gian như một nguồn sử liệu để nghiên cứu lịch sử thì mỗi truyền thuyết cần phải được xem xét trong một hệ thống tương ứng cùng loại, cùng thời kỳ. Hơn thế nữa, cũng cần phải đối chiếu truyền thuyết với các nguồn sử liệu khác như là môi trường tồn tại của chúng để có thể rút ra được những thông tin chính xác về thời kỳ lịch sử được nghiên cứu.
Phương pháp hệ thống không chỉ giúp cho nhà nghiên cứu xác định các hệ thống sử liệu phù hợp với yêu cầu nghiên cứu và quan hệ giữa các sử liệu với nhau mà một mặt khác không kém phần quan trọng là nó cho phép tìm ra những biện pháp cần thiết để xử lý sử liệu theo mỗi đề tài. Việc phân tích như vậy sẽ cho thấy chiều sâu của lịch sử phản ánh trong sử liệu và việc sử dụng sử liệu sẽ có độ tin cậy lớn. Gần đây, do thiếu quan tâm đến tính hệ thống của các sử liệu, một vài trường hợp công bố và đánh giá sử liệu đã không có tính thuyết phục. Những hiểu biết rời rạc, phiến diện rút ra từ một sử liệu này hay một sử liệu khác rất khó có khả năng đem lại những nhận thức lịch sử có tính toàn diện. Chúng không cho phép làm sáng tỏ bản chất các mối liên hệ lịch sử vốn luôn luôn phức tạp và đa dạng. Có thể giải thích các sai lầm trong nhận thức lịch sử chính là do không xác định được các quan hệ ẩn tiềm giữa sử liệu và sự kiện mà nhiều khi bị thời gian che khuất. Để khắc phục những sai lầm như vậy, không nghi ngờ gì, phương pháp tiếp cận hệ thống có một ý nghĩa đặc biệt.
Sử liệu học đã xuất hiện như một môn khoa học thuộc phạm trù các khoa học lịch sử chính là từ nhu cầu nghiên cứu các nguồn sử liệu với tư cách là một đối tượng trong quan hệ với nhận thức lịch sử. Sử liệu học cũng như các môn khoa học lịch sử khác đều phải hướng tới việc nhận thức chân lý lịch sử mà đặc trưng cơ bản của nó là độ tin cậy. Trong sử liệu học độ tin cậy được xác định qua việc tổng hợp những phê phán về nội dung và hình thức sử liệu, qua việc xem xét khả năng và phương thức phản ánh thông tin lịch sử trong các nguồn. Nhà sử liệu học không đặt cho mình nhiệm vụ trình bày các sự kiện và quá trình lịch sử như trong các tác phẩm sử học thông thường. Các phân tích sử liệu học nhằm hướng tới việc làm sâu sắc cơ sở lý luận khoa học của quá trình sử dụng sử liệu. Sưu tầm đánh giá và công bố sử liệu là những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của sử liệu học. Sử liệu học có quan hệ chặt chẽ với văn bản học và nó đóng vai trò quan trọng trong việc giúp đỡ văn bản học để chuẩn bị tác phẩm công bố.
Cùng với sự mở rộng các nhận thức lịch sử, quá trình tìm kiếm sử liệu là một quá trình liên tục, là nhu cầu khách quan của sự phát triển khoa học lịch sử. Việc xử lý sử liệu có thể theo nguồn gốc xuất hiện, theo hình thức thể hiện thông tin hoặc theo thể loại của chúng. Trong quá trình đó các phương pháp nghiên cứu sẽ được ứng dụng.
Cho đến này có thể nói ở nước ta sử liệu học vẫn chưa phát triển. Điều này đã làm ảnh hưởng không ít đến sự phát triển của khoa học lịch sử nước nhà, đặc biệt đã ảnh hưởng đến khả năng mở rộng các nhận thức lịch sử trong giai đoạn mới.
Nhìn vào thực trạng của sử học nước ta trong mấy chục năm qua, các tác phẩm về sử liệu học lịch sử Việt Nam đã còn quá hiếm hoi. Nhiều vấn đề nhận thức lịch sử dân tộc chắc chắn sáng tỏ hơn nếu các nguồn sử liệu được sưu tầm và xử lý một cách khoa học và đưa vào các tác phẩm sử học một cách rộng rãi.
Chúng tôi cho rằng mở rộng các nghiên cứu, về sử liệu học là một trong những phương hướng quan trọng trong quá trình đổi mới của khoa học lịch sử Việt Nam hiện nay. Cùng với các loại hình khác của khoa học lịch sử, các tác phẩm sử liệu học sẽ là phương tiện quan trọng giúp ta mở rộng các nhận thức lịch sử và điều chỉnh các nhận thức sai lầm trước đây.

GS. TSKH. Nguyễn Văn Thâm
www.vanthuluutru.com

 

Leave a Reply