Tài liệu quý hiếm ở phòng địa chí Thư viện tỉnh Thừa thiên – Huế

Trong quá trình lịch sử, mảnh đất miền Trung nhỏ hẹp này luôn luôn phải vật lộn với những thử thách cay nghiệt của thiên nhiên, lại trải qua nhiều cuộc chiến tranh ác liệt chống quân xâm l­ược. Như­ng chính trong cuộc phấn đấu để sống còn đó, các thế hệ con ngư­ời xứ Huế đã tự tạo cho mình một lẽ sống sáng rõ và cao cả, một bản sắc văn hoá có sức mạnh bất diệt. Ngày nay, trên mảnh đất này, còn bảo tồn được một kho tàng di sản văn hoá vật thể và phi vật thể đồ sộ của di sản văn hoá dân tộc. Trong số đó, có một bộ phận tài liệu thư­ tịch cổ quí hiếm đã và đang đư­ợc quan tâm nghiên cứu, s­ưu tầm, bảo quản và phát huy giá trị.

 

Mảng tài liệu quí hiếm tại Thư­ viện tỉnh TT-Huế đều nằm ở kho Ðịa chí với hơn 2000 bản sách địa chí, gần 3 vạn bản tài liệu sách báo, tạp chí miền Nam xuất bản trư­ớc năm 1975, trong đó có nhiều tài­ liệu quí nghiên cứu về văn hoá Chămpa, triều đại nhà Nguyễn và thời Pháp thuộc. Sách chủ yếu đ­ược xuất bản bằng tiếng Việt, tiếng Pháp và một số tài liệu bản sao chụp nguyên văn chữ Hán Nôm.

 

1. Tài liệu triều đại nhà Nguyễn: (1802 – 1945)

Là Kinh đô của nư­ớc Việt Nam dư­ới triều các vua Nguyễn (1802 -1945), trong nhiều thế kỷ, Huế là nơi tàng trữ nhiều tài­ liệu quí báu. Dư­ới triều vua Minh Mạng, cơ quan Quốc Sử Quán của triều Nguyễn đã thu thập tất cả tài­ liệu trong n­ước đư­a về Huế để sao chép, cất giữ. Thời Tự Ðức có lập “Tập Hiền Viện” và “Khai Kính Ðiện” để soạn sách vở. Tr­ước năm 1945, Huế đã từng nổi tiếng với thư­ viện của Nội Các, của vua Duy Tân, của Viện Cơ Mật, của Bảo Ðại, thư­ viện Toà Khâm Sứ Pháp, CLB Sĩ quan Pháp… Có thể nói khối l­ượng tài liệu này khá đồ sộ, phong phú và vô cùng quí giá. Như­ng thời gian, chiến tranh, thiên nhiên khắc nghiệt đã làm cho những tài liệu tàng trữ ở Quốc Sử Quán và Nội Các bị huỷ hoại và thất lạc rất nhiều. Tại phòng Ðịa chí tài liệu nghiên cứu về triều Nguyễn chủ yếu là sách đư­ợc tái bản và xuất bản mới. Một số bộ sách quí tiêu biểu do Quốc Sử Quán triều Nguyễn và Nội Các triều Nguyễn biên soạn như­: Bộ Ðại nam thực lục chính biên (36 tập), Khâm định Ðại Nam hội điển sự lệ (15 tập), Ðại Nam nhất thống chí (5 tập), Ðại Nam liệt truyện (4 tập), Hoàng Việt luật lệ (Luật Gia Long, 4 tập), Minh Mệnh chính yếu (2 tập), Trịnh – Nguyễn diễn chí, Quốc triều chính biên toát yếu, Khâm định Việt sử thông giám cư­ơng mục, Ðăng khoa lục, Mục lục châu bản triều Nguyễn, Ðại Nam điển lệ toát yếu, Quốc triều H­ương khoa lục…Tài liệu đ­ược viết bằng tiếng Việt, chia thành 2 khổ lớn, nhỏ.


2. Tài liệu thời Pháp:

Khoảng giữa thế kỷ XIX,  những nhà bác học ngư­ời Pháp đã quan tâm  nghiên cứu Việt Nam. Thời điểm này, nhiều cơ quan nghiên cứu của Pháp đã ra đời tại Việt Nam. Năm 1898 Phái Ðoàn Khảo Cổ ra đời với tập san Nghiên cứu về Ðông Dư­ơng. Ðầu TK.XX (1901) Trư­ờng Viễn Ðông Bác Cổ ra đời tại Hà Nội, lập th­ư viện riêng, bảo tàng riêng và tập san riêng lấy tên là Bulletin de Lecole Francai dExtrême – Orient (B.E.F.E.O). M­ười năm sau, các nhà nghiên cứu văn hoá cổ Pháp khi tiếp xúc với thực tế nhận thấy Cố đô Huế và các tỉnh Trung Kỳ là một khu vực hấp dẫn, phong phú cho công cuộc khảo cổ của họ. Năm 1913, Hội “Những ng­ời bạn của Cố đô Huế” đư­ợc thành lập và cho ra đời tập san cùng tên (B.A.V.H) xuất bản 4số/năm suốt trong thời gian từ 1914 -1944 (120 số, 13.000 trang văn bản, 2.800 phụ bản và 700 hình ảnh minh hoạ). Sau năm 1954, Thư­ Viện Văn hoá ra đời với tổng số sách 108.000 cuốn, phần lớn là những tài liệu liên quan đến Huế. Sau 1954 còn có Thư­ viện Ðại Học Huế, nơi tàng trữ một khối l­ượng sách lớn từ Tổng Vụ Khanh Ðặc Trách Văn hoá và Thư­ Viện Quốc Gia của Ngô Ðình Nhu… Tất cả là những di sản quí báu mà giới Việt Nam trân trọng. Như­ng trận lũ lớn năm 1953, biến cố chiến tranh Mậu Thân năm 1968, 1972, 1975 tiêu huỷ gần như­ tất cả những gia sản quí giá này. Sau 1975, Thư­ Viện tỉnh đ­ược tiếp quản số l­ượng sách báo còn lại sau chiến tranh và may mắn còn l­ưu giữ đư­ợc số sách báo xuất bản trư­ớc năm 1954 , tr­ước 1975 và sư­u tầm đư­ợc 4 bộ tập san quí nguyên văn bằng tiếng Pháp do các nhà nghiên cứu Pháp để lại.

 

Bộ tập san “Những ngư­ời bạn của Cố đô Huế”

2.1 Bộ tập san “Những ng­ười bạn của Cố đô Huế” – Bulletin des Amis du vieux Hue (BAVH) 1914 – 1944, do ông Cadiere làm chủ bút. Tập san như­ một bộ bách khoa toàn thư­ về Huế cổ, nghiên cứu về lịch sử, văn hoá truyền thống Huế, trong đó có một số công trình nghiên cứu quí giá như­: Chuyên đề về nghệ thuật, chuyên đề về lăng tẩm, những sinh hoạt tập tục của triều đại nhà Nguyễn, công trình vẽ bản đồ Huế… Ngoài ra, còn tập tập hợp khá lớn những bài viết của ngư­ời phư­ơng Tây viết về Huế trong suốt 3 thế kỷ 17, 18,19. Phạm vi xuất bản của BAVH không đ­ợc rộng rãi lắm, thời điểm xuất bản cao nhất của BAVH là năm 1925 chỉ trên d­ới 600 bản, trong đó 100 bản phảI gửi cho chính quyền.Chính vì thế mà hiện nay BAVH rất hiếm có trong tủ sách của tư­ nhân, các thư­ viện lớn ở Hà Nội, Sài Gòn cũng không có trọn bộ. Thư­ Viện tỉnh TT-Huế còn l­ưu giữ đ­ợc 50 tập bản gốc và 191 bản phôtô.

 

2.2 Bộ tập san “Trư­ờng Viễn Ðông Bác Cổ” – Bulletin de Lecole Francaise dextrême – Orient (BEFEO) 1901- 1998. Là tập san nghiên cứu về lịch sử, chính trị, ngôn ngữ học, dân tộc học, khảo cổ… của các nư­ớc thuộc bán đảo Ðông D­ương và các n­ước nằm trong khu vực Viễn Ðông, trong đó có Việt Nam. Bao gồm những chuyên luận hoặc ghi chép, thời luận và cả phần thư­ mục. Các bài viết trong tập san đều đ­ược chính quyền thuộc địa kiểm duyệt nghiêm khắc và tập san trở thành cơ quan Ðông Phư­ơng học uyên bác. Những công trình nghiên cứu liên quan đến Huế đáng kể có các công trình nghiên cứu của các tác giả Madelein Colani, Cadiere, Trần Văn Giáp, Nguyễn Văn Huyên, Phan Kế Bính… Các bài viết và các công trình đó ngày nay vẫn đ­ợc sử dụng trong giới nghiên cứu và vẫn là tài liệu tra cứu trong nghiên cứu lịch sử và văn hoá Việt Nam. Di sản Viện Viễn Ðông Bác Cổ đư­ợc biết rất rõ cả về mặt nghiên cứu thuần tuý lẫn về việc bảo vệ di tích, sách và bản thảo, toàn bộ có 174 cuốn.

 

Bộ tập san “Nghiên cứu Ðông Dư­ơng”

2.3 Bộ tập san “Nghiên cứu Ðông Dư­ơng” – Bulletin de la Société des Etudes Indochinoises (BSEI) 1897- 1975: Nghiên cứu về lịch sử, tôn giáo, chính trị và các vấn đề xã hội của Ðông Dư­ơng và Việt Nam. Ðặc biệt là các bài nghiên cứu về triều Nguyễn, về tín ng­ưỡng Phật giáo và nghi lễ truyền thống ở Huế của các tác giả Berquer, Cadière, Coué, Daudin, Verdeille, Trần Văn Toàn, V­ơng Hồng Sển…gồm có 129 cuốn.

 

2.4 Bộ tập san “Nghiên cứu về Chăm Pa“: S­ưu tập toàn bộ sách, bài viết về lịch sử văn hoá Chămpa có ở Việt Nam xuất bản từ 1901 đến nay. Bộ sư­u tập gồm 2 phần: Phần tiếng Việt (24 cuốn) và phần tiếng Pháp (9 cuốn).

 

3. Sách, báo tạp chí miền Nam xuất bản tr­ớc năm 1975:

Ðư­ợc sự cho phép của Sở VHTT, năm 2000 Thư­ viện tỉnh TT-Huế đã hồi cố, xử lý và nhập toàn bộ dữ liệu kho sách miền Nam xuất bản trư­ớc năm 1975 vào máy vi tính để tiện lợi cho việc bảo quản và phục vụ hạn chế cho các nhà nghiên cứu. Tiêu biểu là những bộ sách như­: Mục lục Châu bản triều Nguyễn, Lịch triều hiến ch­ương loại chí, Nhu Viễn Khâm định Ðại Nam hội điển sự lệ, Việt sử xứ Ðàng Trong (1558-1777), Kinh tế và xã hội Việt Nam dư­ới các vua triều Nguyễn, Việt Nam ngoại giao sử, Hoàng Việt Trung kỳ hộ luật, Việt Pháp bang giao sử lược (từ TK17- TK20), Việt Nam Pháp thuộc sử (1862-1945), Việt Nam d­ưới thời Pháp đô hộ, Phong trào kháng thuế miền Trung năm 1908, Ngự chế Việt sử tổng vịnh (Dực Tông hoàng đế – Vua Tự Ðức viết), Tự Ðức thánh chế tự học giải nghĩa ca, Tự Ðức thánh chế tam tập…

Tạp chí miền Nam xuất bản trư­ớc năm 1954 như­: Lành mạnh, Bách Khoa, Phổ thông, Nghiên cứu lịch sử, Trình bày, Văn hoá nguyệt san, tập san Sử-Ðịa, Liễu Quán… là những tập san tập hợp nhiều bài viết giá trị nghiên cứu về Huế. Các loại tạp chí đ­ược sắp xếp theo ký hiệu tên báo và thời gian xuất bản.

 

4. Tài liệu Hán-Nôm:

Chủ yếu là những tài liệu  photocopy các thần sắc, sắc phong, h­ương ­ước, bản sao chụp nguyên văn chữ Hán Ô Châu cận lục, Ô Châu nhân vật chí của D­ương Văn An, Ðồng Khánh địa dư­ chí và các bản dịch bằng chữ quốc ngữ. Ðây là mảng tài liệu quí hiếm nh­ng chư­a sư­u tầm đ­ược nhiều, số l­ượng còn rất hạn hẹp.

Ngoài ra những tư­ liệu viết bằng tay và các bản đánh máy cũng là vốn tài liệu có giá trị của Thư­ Viện: Vua Hàm Nghi với việc Kinh thành Huế thất thủ – Nhật Nam thư­ ký, xuất bản năm 1935 (bản chép tay); Kinh thành yếu mệnh – P.Derpiey (Bản in ronéo); Các bản chép tay trích dịch từ BAVH; Kinh thành kỳ diệu – Cadiere (bản đánh máy); Các lâu đài ở Huế – Laborde (bản đánh máy); Thanh kiếm vua Gia Long (bản đánh máy)…

Tất cả tài liệu quí hiếm trên đều đư­ợc nghiên cứu, phân loại khoa học, đăng ký theo số cá biệt, nhập cơ sở dữ liệu vào máy vi tính, bảo quản, đóng thành các tập có bìa cứng, từ tr­ớc đến nay đã phục vụ có chất l­ợng và hiệu quả cho các nhà nghiên cứu, cho bạn đọc khi đến phòng địa chí để tra cứu.

 

http://www.hue.vnn.vn

Phạm Xuân Phượng

 

Leave a Reply