Thêm những tư liệu về Tổng bí thư đầu tiên của Đảng

Trong lịch sử Đảng, lịch sử cách mạng Việt Nam từ buổi trứng nước đến nay, tên tuổi đồng chí Trần Phú luôn có vị trí đặc biệt.

Trong con người nhà cách mạng tài hoa, uyên bác này, hy sinh anh dũng ở độ tuổi 27 trên cương vị Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng ta, hội tụ nhiều giá trị độc đáo.

Nói đến đồng chí Trần Phú, người đời sau không chỉ nhớ tác giả của bản Luận cương chính trị (10-1930), thuộc số những Cương lĩnh chính thức đầu tiên của Đảng ta, mà còn nhớ đến sự hy sinh “cao cả như một vị Thánh”. Khi trút hơi thở cuối cùng với lời nhắn nhủ đồng chí anh em “Hãy giữ vững chí khí chiến đấu”.

Giá trị tinh thần có tính cách biểu trưng ấy được in đậm trong Đảng, trong đồng chí, đồng bào. Tạp san Tuyên truyền của Đảng nhân dịp kỷ niệm “Đảng Cộng sản Đông Dương 20 tuổi” (1930 – 1950) viết: “Nói đến sự hy sinh của những người Cộng sản trong 20 năm trường, phải hàng pho sách lớn… Như anh Trần Phú, lãnh tụ Đảng Cộng sản Đông Dương, khi bị bắt, giặc rạch da người nhét bông, tẩm dầu mà đốt. Tuy chúng thừa biết tên anh nhưng tra tấn trăm lần anh vẫn ngậm miệng, nửa lời không nói. Khi đưa ra toà án, thấy tên quan toà hỏi mãi, anh chép miệng: “Ông đã thiết tha muốn biết tên tôi quá như thế, thì đây: “tên tôi là Trần Phú”. Thế rồi im bặt, cho đến khi anh hy sinh”.

Từ lâu, chúng ta đã có bản tiểu sử khá đầy đủ về nhân vật đặc biệt này. Trong điều kiện cánh cửa tư liệu của Kho lưu trữ Quốc tế Cộng sản (nay là Lưu trữ Quốc gia Nga) đã hé mở, chúng ta càng có điều kiện hiểu biết thêm tầm vóc của Trần Phú.

Người viết bài này có hạnh phúc được đọc Hồ sơ của Anh, ký hiệu phông 495, cặp 201, hồ sơ 71. Mới đây nhất, anh bạn đồng nghiệp, người Nga, A.A. Xakôlốp có xuất bản cuốn Quốc tế Cộng sản và Việt Nam. Việc đào tạo cán bộ chính trị cho Việt Nam trong trường Đại học Cộng sản ở Liên Xô thập kỷ 20-30 (Matxcơva, 1988) đã cho công bố một danh sách số “sinh viên chính thức” của Việt Nam đã học ở Đại học Phương Đông (KYTB) là 54 người với các “tiểu sử trích ngang” của họ, trên cơ sở tư liệu mà tác giả miệt mài nghiên cứu 5, 6 năm qua trong Kho lưu trữ mênh mông này.

Riêng hồ sơ của Trần Phú (với bí danh Lý Quý, Likvây, anh Nam, Lý Việt Hoa…, thuộc khoá 1927 – 1930, nhưng đã tốt nghiệp vào 11 – 1929) có Bản tự thuật bằng tiếng Việt, có bản dịch tiếng Nga kèm theo. Đại thể, Anh khai sinh năm 1903 ở Vinh (chứ không phải tại huyện lỵ Tuy An, Phú Yên, nguyên quán xã Việt Yên Hạ, sau đổi là Đức Sơn, nay là xã Tùng Ảnh, Đức Thọ, Hà Tĩnh, sinh ngày 1-5-1904. Điều này thường xảy ra như nhiều đồng chí Việt Nam hoạt động bí mật), vào Đảng từ tháng 4-1928, v.v…

Điều thú vị là tập hồ sơ có bản nhận xét của Hà Huy Tập (Sinhítxkin), thay mặt nhóm Việt Nam (anh Tập học khoá 1929 – 1931) đánh giá cao khả năng học tập trình độ tư duy lý luận của Trần Phú.

Phải nói thêm rằng theo tài liệu chính thức, từ năm 1921 đến 1929, trường KYTB đã đào tạo cho Nhật Bản 48 người, Triều Tiên 144, Ai Cập 76, Trung Quốc 424 còn Đông Dương từ 1925 – 1929 mới đào tạo được 7 người, trong đó có Trần Phú.

Tháng 11 – 1929, Trần Phú thuộc số đồng chí sớm nhất được Bộ Phương Đông cử về nước. Anh phải đi vòng qua Đức, Bỉ, Pháp và mãi đến tháng 2 – 1930 mới tới Sài Gòn, tháng 4 – 1930 về đến Hải Phòng…

Tài liệu về Anh để lại trong các hồ sơ Quốc tế Cộng sản không nhiều lắm, nhưng thực giá trị. Trước khi rời Matxcơva, anh cùng bà Vaxilieva, Trưởng phòng Đông Dương, đồng thời là cán bộ giảng dạy cho ban Đông Dương, trao đổi về tài liệu của Đại hội I Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội và cả Tuyên ngôn của Đông Dương Cộng sản Đảng vừa thành lập (6-1929) với bút tích ghi đậm những chỉ dẫn của Quốc tế Cộng sản…

Trần Phú soạn thảo bản Luận cương chính  trị sau một chuyến đi dài một phần trái đất ngồi viết trong căn hầm nhà số 7 phố Giăng Sôle (số 90, phố Thợ Nhuộm, Hà Nội hiện nay) vào thời điểm thật quan trọng của Đảng, của Cách mạng.

Đảng ta vừa mới thành lập, Quốc tế Cộng sản kể từ Đại hội VI (1928) chưa khắc phục được xu hướng tả khuynh đặc biệt trong vấn đề dân tộc và thuộc địa tính cách “nhất thể chế” trong sự chỉ đạo của cái “guồng máy vĩ đại” của Bộ tham mưu cách mạng thế giới, chắc hẳn khiến ngòi bút của anh phải đắn đo, cân nhắc…

Lịch sử đã cho chúng ta một độ lùi cần thiết để thấy một số hạn chế của văn kiện này. Nhưng cơ bản giá trị to lớn và phổ quát của bản Luận cương tư sản dân quyền cách mạng mà Trần Phú soạn thảo, được thông qua ở Hội nghị lần thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương ở Hương Cảng (10-1930), đã được lịch sử cách mạng nước ta khẳng định. Riêng với Trần PHú, ở Hội nghị này anh chính thức được bầu là Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng (trong ngôn ngữ của thập kỷ 30, quen gọi là Tổng Thư ký).

Lẽ dĩ nhiên, những tư liệu này về đến Matxcơva khá sớm và được đánh giá rất cao.

Xin giới thiệu ngay một tư liệu để minh chứng. Lẽ dĩ nhiên, sau sự kiện trên, khi Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương chuyển địa điểm về Sài Gòn, tháng 3 – 1931, Trần Phú còn chủ trì Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần II và thôgn qua Án Nghị quyết do chính anh trình bày, cụ thể hoá phương hướng, nhiệm vụ của Đảng Cộng sản Đông Dương trong cao trào 1930-1931 vẫn đang ào ạt…

Nhưng thật không may, Tổng Bí thư Trần Phú sa vào tay giặc một tháng sau, ngày 18/4/1931 tại cơ quan Xứ uỷ Nam Kỳ và hy sinh anh dũng ngày 6/9/1931.

Người báo tin dữ này cho Quốc tế Cộng sản Đảng lại chính là lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc. Trong báo cáo ký tên Victor bằng tiếng Anh, đề ngày 25/4/1931 ở Thượng Hải (Trung Quốc), Người viết: “Đồng chí Tổng Bí thư vừa bị bắt hôm 19 hoặc 20-4. Theo giấy tờ thì anh ấy chỉ là người bình thường. Sau đó điều tra, cảnh sát đã giữ lại 7 trong số 101 người bị bắt cùng ngày” (Hồ sơ 495 – 154 – 462). Chả bao lâu sau báo cáo ấy, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc cũng bị mật thám Anh bắt (6-6-1931).

Ở Matxcơva, trong cộng đồng các nhà cách mạng Việt Nam trẻ tuổi lúc ấy là những ngày tháng đau buồn. Báo chí các nước, kể cả báo chí của Đảng Cộng sản Pháp đưa tin Trần Phú hy sinh sau đó là cả Nguyễn Ái Quốc!

Riêng với Trần Phú, ở Matxcơva và nhiều nơi trong nước đã làm lễ truy điệu.

Thời gian ấy chính đồng chí Hà Huy Tập với cảm xúc sâu sắc của tình cảm đồng chí, bè bạn đã gấp rút biên soạn cuốn Sơ thảo lịch sử phong trào cộng sản ở Đông Dương, dày 291 trang tiếng Pháp, khổ lớn, chữ nhỏ, viết xong đầu năm 1933.

Ở trang bìa, anh ghi trân trọng: “Dành cho kỷ niệm về đồng chí Nguyễn Ái Quốc, người sáng lập (Fondateur) Đảng Cộng sản Đông Dương mất ngày 26-6-1932 tại Nhà lao Hồng Kông; Lý Quý, Tổng bí thư Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương, mất tại Khám lớn Sài Gòn tháng 10-1931 và tặng cho tất cả những ai đã hy sinh cho cuộc cách mạng ở Đông Dương”.

Chúng tôi cũng phát hiện bài viết Tưởng nhớ Trần Phú – Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Đông Dương (thư của một người cộng sản từ Sài Gòn), hồ sơ số 495-154-648.

Sau khi “thẩm định văn bản”, chúng tôi cho rằng đây là bài viết của chính Hà Huy Tập bằng tiếng Pháp, bà Vaxilieva đã dịch ra tiếng Nga để cho đăng trang trọng trên tạp chí Quốc tế Cộng sản số 5-1932.

Lẽ dĩ nhiên, phần tiểu sử Trần Phú trong bản này có những chi tiết chưa chính xác, nhưng sự đánh giá của Hà Huy Tập với người đồng chí thân thiết của mình thực sự đúng đắn, sâu sắc. Xin trích dịch một đoạn:

“Dưới sự lãnh đạo của Trần Phú, đảng chúng tôi đã thực sự thành một đảng quần chúng, đã biến đổi về tổ chức, dẫn dắt quần chúng trong cuộc đấu tranh cách mạng hiện nay. Chỉ một năm từ 4-1930 đến 4-1931, Đảng đã có tới 2.400 đảng viên… đã lãnh đạo các cuộc bãi công, biểu tình lớn thuộc 17 tỉnh khu vực Bắc kỳ và Bắc Trung kỳ, đã thiết lập chính quyền Xô Viết một thời gian.

Trần Phú có những đóng góp rất to lớn trong việc Bônsêvích hoá Đảng về mặt tư tưởng… đã thể hiện rõ những vấn đề có tính nguyên tắc về chiến lược và sách lược Bônsêvích trong những văn bản do chính anh viết hoặc chỉ đạo viết…

Đồng chí Trần Phú của chúng tôi hy sinh, nhưng tên tuổi Anh sẽ sống mãi trong lịch sử đấu tranh cách mạng xứ Đông Dương cũng như trong trái tim người lao động Đông Dương mọi thế hệ, hôm nay và mai sau…”.

Trần Phú mất quá sớm (Anh là nhà Cách mạng Việt Nam trong số tốt nghiệp trường KYTB, hy sinh đầu tiên!) nên tài liệu của chính Anh để lại không nhiều lắm.

Xin giới thiệu tiếp một tư liệu, có lẽ là văn bản cuối cùng của Anh còn lưu ở Lưu trữ Quốc tế Cộng sản.

Trong hồ sơ Những báo cáo của Đảng Cộng sản Đông Dương gửi Ban chấp hành Quốc tế Cộng sản từ 15-1-1930 tháng 12-1931 (ký hiệu 495-154-616), chúng tôi thấy có một báo cáo viết tay, chữ Việt của Trần Phú (bên lề báo cáo, có chữ của bà Vaxilieva Thư của Likvây, tiếng Nga). Bản báo cáo dài 12 trang, khổ giấy 18 – 15cm, viết cả hai mặt, nét chữ rất đẹp với nhiều dấu tích ngôn ngữ đương thời.

Trần Phú say sưa mô tả về “Vụ bạo động Bắc kỳ” (Khởi nghĩa Yên Bái) và đặc biệt về “Cuộc bãi công ở đồn điền Michelin (tức đồn điền Phú Riềng), anh cũng kịch liệt tố cáo cuộc khủng bố trắng của thực dân Pháp và đề nghị Quốc tế Cộng sản giúp đỡ…

Phần cuối báo cáo, đặc biệt thú vị Trần Phú nói với các đồng chí mình còn đang ngồi ghế Đại học Phương Đông ở Matxcơva:

“1. Ở bên ấy, bây giờ các anh nên làm một cái này. Bất kỳ ai khi nào có đi xem nhà máy nào lớn, các can-xốp-kô (nông trường) hoặc những đồn trại, nhà nuôi trẻ con, các nhà ăn, hợp tác lớn… thì làm tóm tắt rõ ràng từng bài ngắn gửi về cho mình.

Những cái ấy làm tài liệu cho mình phổ thông tuyên truyền các hình trạng xã hội chủ nghĩa. Những cái đó bây giờ có ích hơn lý luận khô trỏng nhiều lần. Bàn với anh em mà làm đi. Cứ được bài nào gởi về đây.

2. Về dịch sách. Bây giờ, những vấn đề sách phải dịch là những cái mà ở đây không có mới được. Phần nhiều những sách có bản chữ Pháp rồi, thì không nên dịch ra, trùng vô ích. Sính những sách gì mới, những đồ chỉ có chữ Nga mà thôi”.

Thật vui, khi Trần Phú ký tên cuối bài này là “Cụ Tổng”.

Có lẽ vì thấy tôi “phát hiện” chi tiết này, trong cuốn sách nghiên cứu đáng quý nói trên, anh bạn Xakôlốp đã ghi thêm vào các bí danh của Trần Phú một tên nữa: Cụ Tổng.

 

PGS. PTS Đỗ Quang Hưng

Đại học Quốc gia Hà Nội

 

 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *