Khai thác và phát huy giá trị của tài liệu lưu trữ nghe nhìn trong nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn

Email In

Tài liệu lưu trữ nghe nhìn (bao gồm tài liệu ảnh, phim điện ảnh, ghi âm và ghi âm - ghi hình) là những loại tài liệu mang nội dung thông tin bằng hình ảnh và âm thanh trên các vật liệu khác nhau, chúng có khả năng ghi và làm tái hiện lại những hình ảnh và âm thanh đúng như đã xảy ra trong thực tế khách quan và những gì mà ống kính máy ảnh, máy quay phim và ghi âm đã được chứng kiến và ghi lại.
Tài liệu nghe nhìn thường được hình thành đồng thời với các sự kiện, các hiện tượng hoặc các hoạt động của con người (trừ trường hợp chụp ảnh, quay phim nghệ thuật hư cấu), chính vì vậy mà tài liệu lưu trữ nghe nhìn đã giúp cho người xem, người nghiên cứu như đang chứng kiến những sự kiện xảy ra ngay trước mắt mình mà người chụp ảnh và quay phim đã ghi lại bằng kỹ thuật nhiếp ảnh, quay phim và ghi âm.

Tài liệu lưu trữ nghe nhìn giống tài liệu chữ viết là đều phản ảnh hiện thực xã hội, nhưng tài liệu lưu trữ nghe nhìn không chỉ phản ánh, miêu tả hay kể lại về sự kiện hay hiện tượng xảy ra, mà nó thể hiện bằng chính những hình ảnh và âm thanh của những sự kiện, hiện tượng đó đúng như đã diễn ra và làm tái hiện lại một cách chân thực những hình ảnh và âm thanh của các sự kiện đó.
Qua những tài liệu lưu trữ nghe nhìn, người xem được chứng kiến toàn bộ quá trình diễn biến của sự kiện (phim điện ảnh, video, quay kỹ thuật số) hoặc một khoảnh khắc nào đó của sự kiện hoặc con người (trên các tấm ảnh rời lẻ).
Từ khi ra đời vào cuối thế kỷ XIX đến nay, nhiếp ảnh, điện ảnh và các kỹ thuật ghi hình, ghi âm hiện đại đã đi vào hầu hết các lĩnh vực hoạt động trong đời sống xã hội và phản ánh các hoạt động đó của xã hội. Vì vậy, giá trị của những tấm ảnh, những thước phim tư liệu, phim thời sự, phim tài liệu là những tài liệu lưu trữ vô cùng quý báu trong kho tàng di sản văn hoá của mỗi dân tộc, mỗi quốc gia trong đó có Việt Nam. Điều đó đã được khẳng định trong các văn bản quy phạm pháp luật của nhà nước Việt Nam từ năm 1945 đến nay (như Sắc lệnh số 18/SL  do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký  ngày 31 tháng 1 năm 1946 về việc “Quy định thể lệ nộp lưu chiểu văn hoá phẩm” (2), Nghị định số 142 CP của Chính phủ ngày 28/9/1963, Pháp lệnh của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội năm 1982 và năm 2001 về lưu trữ Quốc gia. v.v).
Đặt biệt năm 2005, tại phiên họp lần thứ 33 của Tổ chức Giáo dục - Khoa học và Văn hoá thuộc Liên hợp quốc (UNESCO) đã thống nhất chọn ngày 27 tháng 10 hàng năm làm ngày Di sản tài liệu nghe nhìn quốc tế . Đây là sự đánh giá, tôn vinh giá trị của tài liệu lưu trữ nghe nhìn của một tổ chức quốc tế lớn nhất về giáo dục, khoa học và văn hoá của Liên hợp quốc. Điều đó, không phải ngẫu nhiên mà có, mà xuất phát từ thực tế khách quan là tài liệu lưu trữ nghe nhìn đã phục vụ đắc lực cho việc nghiên cứu khoa học nói chung và khoa học xã hội và nhân văn nói riêng.
Bài viết này nhằm làm rõ về giá trị của tài liệu lưu trữ nghe nhìn trong công tác nghiên cứu lịch sử, trong giáo dục và đào tạo và các lĩnh vực khác thuộc khoa học xã hội và nhân văn. Từ đó, nêu lên một số giải pháp nhằm tăng cường và phát huy giá trị loại tài liệu lưu trữ đặc biệt này.
1. Các nguồn tài liệu lưu trữ nghe nhìn ở Việt Nam
Ở Việt Nam hiện nay, tài liệu lưu trữ nghe nhìn đang được bảo quản ở nhiều nơi, như ở các cơ quan sản sinh ra loại hình tài liệu này. Ví dụ tài liệu ảnh được bảo quản ở Thông tấn xã Việt Nam, các Ban biên tập các báo như: Báo Nhân dân, Quân đội nhân dân, Tiền phong, Phụ nữ Việt Nam, Thanh niên v.v…; các Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, II, III.
- Các Bảo tàng như: Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, Bảo tàng Hồ Chí Minh, Bảo tàng Lịch sử, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam và các Bảo tàng khác… Những bảo tàng này đã sưu tập những tài liệu ảnh, phim điện ảnh và ghi âm liên quan đến nội dung trưng bày của họ.
- Viện Thông tin Khoa học Xã hội Việt Nam cũng có nhiều tài liệu ảnh về thời kỳ Pháp thuộc do Viện Viễn Đông Bác Cổ sưu tầm trước đây.
- Về phim điện ảnh, chủ yếu được lưu trữ ở Viện phim Việt Nam và ở các xí nghiệp phim như: Xí nghiệp Phim tài liệu Khoa học Trung ương, Xí nghiệp Phim truyện, Xưởng phim Quân đội; Đài Truyền hình Việt Nam…
- Về tài liệu ghi âm, phòng Bá âm Đài tiếng nói Việt Nam và các đài phát thanh truyền hình địa phương.
Ngoài ra ,còn một nguồn tư liệu ảnh lớn có xuất xứ cá nhân và các tài liệu ảnh về Việt Nam được đăng trên mạng internet như trang web www.Hanoilavie.com về lịch sử Hà Nội qua ảnh. Tác giả trang web là ông Chaplain Philippe, chủ tịch Liên đoàn di sản quốc gia Pháp.
Đây là những nơi bảo quản nhiều ảnh, phim điện ảnh có thể khai thác phục vụ nghiên cứu. Tài liệu ghi âm chủ yếu được lưu trữ ở các Trung tâm Lưu trữ và các Đài Phát thanh Tiếng nói Việt Nam và các Đài Phát thanh và Truyền hình địa phương.
2. Ý nghĩa của tài liệu lưu trữ nghe nhìn trong việc nghiên cứu lịch sử
Tài liệu lưu trữ nghe nhìn có vai trò to lớn, là nguồn sử liệu quan trọng trong việc nghiên cứu lịch sử dân tộc (từ cuối thế kỷ XIX đến nay) nói chung và lịch sử của từng ngành, từng sự kiện nổi bật nói riêng.
Ngày nay, nhiều tấm ảnh, đoạn phim điện ảnh và tài liệu ghi âm được lưu giữ là nguồn tư liệu lịch sử giúp các nhà sử học làm sáng tỏ những sự kiện, những giai đoạn lịch sử đã diễn ra trong quá khứ trên đất nước ta. Ví dụ, những hình ảnh về lễ khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ngày 02 tháng 9 năm 1945 được thể hiện trên các tấm ảnh chụp sự kiện này trong thời gian đó. Ngoài ra còn có một số đoạn phim ngắn quay được khi đang diễn ra sự kiện. Trên lễ đài, Chủ tịch Hồ Chí Minh đang trịnh trọng đọc bản Tuyên ngôn độc lập trước hàng vạn quần chúng, đại biểu cho các ngành, các cấp ở Hà Nội.
Nhiều tấm ảnh, đoạn phim điện ảnh ghi lại các hoạt động của Chính phủ Lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà sau khi giành được chính quyền, ví dụ hình ảnh về phong trào chống nạn mù chữ diễn ra ở khắp các vùng từ nông thôn đến thành thị, nhiều tấm ảnh chụp các lớp xoá nạn mù chữ được mở ra vào ban đêm, trong đó cả trẻ em, người già cùng đi học theo lời kêu gọi xoá nạn mù chữ của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong đó có những tấm ảnh chụp Chủ tịch Hồ Chí Minh đi thăm một lớp học văn hoá vào buổi tối năm 1945.
Nhiều tấm ảnh, đoạn phim điện ảnh vô cùng quý giá về những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược của đồng bào Nam Bộ ngay sau ngày độc lập (23/9/1945), trong đó chúng ta thấy nhiều hình ảnh về các đội tự vệ với vũ khí thô sơ như gậy tầm vông, giáo mác đã ngăn cản bước quân xâm lược Pháp ở Nam Bộ.
Nhiều tấm ảnh, đoạn phim điện ảnh thời sự về sự chi viện kịp thời của đồng bào miền Bắc cho cuộc kháng chiến của đồng bào Nam Bộ, ví dụ hình ảnh đoàn quân tình nguyện vào Nam chiến đấu ở ga Tuy Hoà, năm 1945 (tác giả Nguyễn Bá Khoản).
- Nhiều hình ảnh về cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đã được ghi lại trên nhiều tấm ảnh và nhiều bộ phim được quay trực tiếp từ chiến trường, ví dụ: bộ phim Trận Mộc Hoá (năm 1948) là bộ phim tài liệu kháng chiến đầu tiên được quay trực tiếp từ mặt trận Mộc Hoá ở Nam Bộ. Ở miền Bắc từ những năm 1950 đã quay được một số bộ phim như: "Trận Đông Khê", "Trao đổi tù binh tại Thất Khê", "Việt Nam kháng chiến" (1951), "Chiến thắng Tây Bắc" (1952), "Giữ làng, giữ nước" (1953) và "Vài nét về chiến thắng Điện Biên phủ" (1954) v.v…
Đó là những thước phim thể hiện chân thực cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược.
Những mốc lịch sử như sự kiện chiến dịch Điện Biên Phủ cũng được ghi lại trên nhiều tấm ảnh và các đoạn phim tư liệu về diễn biến của chiến dịch này ngay từ những ngày đầu đến ngày kết thúc của chiến dịch.
Khi Đế quốc Mỹ mở rộng cuộc chiến tranh phá hoại ra miền Bắc, nhiều nhà quay phim, chụp ảnh đã kịp thời ghi lại tội ác huỷ diệt của những trận ném bom của không quân Mỹ vào các khu dân cư đông đúc, gây ra cảnh nhà tan, người chết. Đồng thời những hình ảnh về sự chống trả quyết liệt của quân dân miền Bắc trên khắp mọi nơi, để bảo vệ vùng trời, vùng biển của Tổ quốc. Nhiều tấm ảnh, đoạn phim điện ảnh ghi được hình ảnh những phi công Mỹ bị bắt làm tù binh và được dẫn giải vào các nhà tù như hình ảnh cô dân quân Nguyễn Thị Kim Lai đang dẫn giải phi công Mỹ Robinson bị bắn rơi ở Hà Tĩnh năm 1965 do tác giả Phan Thoan chụp. Tấm ảnh này đã được nhận giải "Bồ câu vàng" về Nhiếp ảnh.
Miền Bắc sau khi được giải phóng năm 1954, đoàn quân chiến thắng tiến về tiếp quản Thủ đô cũng được ghi lại trên nhiều tấm ảnh, đoạn phim có giá trị.
Nhiều hình ảnh về hàn gắn các vết thương chiến tranh và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc được ghi lại như hình ảnh hàng vạn người đang lao động trên công trường thuỷ nông Bắc Hưng Hải và nhiều nhà máy được xây dựng sau khi hoà bình được lập lại trên miền Bắc.
Những hình ảnh về đoàn quân xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước cũng được ghi trên nhiều tấm ảnh, bộ phim thời sự, tài liệu. Đặc biệt là  nhiều hình ảnh về đường mòn Hồ Chí Minh huyền thoại, cho đến nay mới chỉ có một số hình ảnh được đưa vào bộ phim về đường mòn Hồ CHí Minh. Tuy nhiên còn nhiều hình ảnh quý chưa được khai thác và sử dụng cho những bộ phim tài liệu xứng đáng với tầm vóc của nó.
Ở Viện phim Việt Nam còn lưu giữ được nhiều tư liệu quý giá về Chủ tịch Hồ Chí Minh là nguồn tư liệu để xây dựng thành những bộ phim tài liệu về Chủ tịch Hồ Chí Minh.Ở Viện Bảo tàng Hồ Chí Minh hiện có khoảng 300 bộ phim có hình ảnh về chủ tịch Hồ Chí Minh. Đây là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu, phục dựng về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại.
3. Tài liệu nghe nhìn với công tác giáo dục và đào tạo
Trong công tác giảng dạy, kết hợp với những bài giảng trên lớp, là các bộ phim được trình chiếu làm minh hoạ, sẽ giúp cho học sinh, sinh viên hiểu sâu sắc hơn về các bài giảng của thầy cô. Ví dụ khi nói về Quảng Trị trong 81 ngày - đêm, nếu chiếu cho sinh viên xem bộ phim "Thành cổ Quảng Trị máu và hoa" thì sẽ gây được những ấn tượng sâu sắc trong mỗi sinh viên về một thời máu lửa.
Đặc biệt là trong khi toàn Đảng, toàn dân thực hiện cuộc vận động học tập và làm theo tư tưởng Hồ Chí Minh, thì những bộ phim tài liệu về Bác như: “Nguyễn Ái Quốc- Hồ Chí Minh” (1975)“ Nguyễn ái Quốc đến với Lê nin” (1979);” Đường về Tổ quốc”(1980) và bộ phim tài liệu "Hồ Chí Minh - chân dung một con người (1989)" đã được chiếu nhiều lần và giúp cho người xem hiểu thêm về những tư tưởng lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh bằng những hành động cụ thể, thường nhật của Người. Những hình ảnh Bức đi chiến dịch, Bác ở trần, mặc quần đùi, tự giặt quần áo, rồi vừa đi vừa phơi quần áo mắc trên cây sào cho thấy sự giản dị mà vĩ đại của Bác.Những hình ảnh như vậy có tính giáo dục rất cao đối với thế hệ trẻ.
Một số người nước ngoài gần đây đã sử dụng các  nguồn tư liệu từ các kho lưu trữ  của các nước Pháp, Mỹ để xây dựng thành  các bộ phim tài liệu về cuộc chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam. Qua những thước phim tư liệu mà quân đội Mỹ đã quay được trong cuộc chiến tranh ở Việt Nam,  ví dụ : Các nhà làm phim Canada đã xây dựng bộ phim "Việt Nam cuộc chiến mười nghìn ngày" (phát sóng 1985) gồm 13 tập là một biên niên sử bằng hình ảnh; hoặc bộ phim "Việt Nam một thiên lịch sử bằng truyền hình" của Đài truyền hình Pháp ;hoặc bộ phim tài liệu truyền hình do Đài truyền hình A ( France 3) Pháp sản xuất và trình chiếu năm 1997 với 3 tập phim có tên là: "Chiến tranh Việt Nam- Những hình ảnh chưa được biết đến" (Tập 1 là “Bí mật cuộc chiến”, tập 2 là “Bí mật vũ khí”, tập 3 là  “Bí mật con người”). Trong phim đã sử dụng nhiều hình ảnh do chính phóng viên quân đội Mỹ ghi được trong các cuộc càn quét, đốt phá của quân đội Mỹ ở Việt Nam. Những hình ảnh này được sử dụng sau 30 năm lưu trữ trong các kho lưu trữ của quân đội Mỹ và đã được giải mật trong các năm gần đây.
Những bộ phim như vậy, đã làm cho chúng ta hiểu thêm về cuộc chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam mà trước đây nhiều người chưa thể tưởng tượng nổi.
Gần đây, trên báo “An ninh thế giới” số 917 ngày 12  tháng 12 năm 2009 có đăng  bài: “ Kỳ tích Mã Pí Lèng” của Đỗ Doãn Hoàng về việc mở  con đường nối giữa Đồng Văn với huyện Mèo Vạc qua vách núi dựng đứng trên cao nguyên đá Đồng văn  bằng những dụng cụ phá đá thô sơ như choòng, búa…  Kỳ tích về mở con đường này được làm tái hiện lại một cách sống động bằng những tấm ảnh lưu trữ ở Trung tâm lưu trữ Quốc gia 3.
Ngoài ra, những bài giảng về lịch sử của các thầy cô giáo trên lớp nếu có chiếu phim sẽ làm cho bài giảng thêm phong phú và sống động.
Có thể nói, những tài liệu nghe nhìn đã giúp rất nhiều trong công tác giáo dục - đào tạo, nếu chúng ta biết phát huy triệt để, thì giá trị của những tấm ảnh, những bộ phim điện ảnh  và ghi âm này sẽ còn được nhân lên gấp bội.
4. Một số kiến nghị nhằm phát huy hơn nữa giá trị của những tài liệu lưu trữ nghe nhìn
Để góp phần hoàn thiện công tác khai thác, sử dụng tài liệu lưu trữ nghe nhìn, chúng tôi có một số kiến nghị như sau:
4.1. Cục Lưu trữ Nhà nước cần thành lập các Viện lưu trữ ảnh, phim điện ảnh và ghi âm
Đây là yêu cầu cấp bách hiện nay, vì ở Trung tâm lưu trữ Quốc gia 3 chỉ có một phòng quản lý tài liệu lưu trữ  nghe nhìn là chưa tương xứng với tầm quan trọng của loại hình tài liệu này.Vì vậy  Cục Lưu trữ Nhà nước nên thành lâp các Trung tâm lưu trữ tài liệu nghe nhìn để thu thập, bảo quản và khai thác loại tài liệu đặc biệt này.
4.2 Cần tăng cường hơn việc khai thác, sử dụng tài liệu nghe nhìn hiện đang  lưu trữ ở Viện phim Việt Nam, các Trung tâm lưu trữ và các Viện bảo tàng
Viện phim Việt Nam và các Trung tâm lưu trữ, các Viện bảo tàng nên công bố tên và nội dung các phim, ảnh  và ghi âm đang được lưu trữ để các nhà nghiên cứu có thể tiếp cận càng nhiều càng tốt với những tấm ảnh và những bộ phim điện ảnh này. Vì mục đích cuối cùng của công tác lưu trữ là phục vụ cho việc khai thác sử dụng thông tin của chúng. Muốn vậy ,cần tăng cường các hoạt động nghiệp vụ lưu trữ như: Hoàn thiện các công cụ tra cứu khoa học đối với tài liệu ảnh, phim điện ảnh, ghi âm  theo các chủ đề, bằng các phương tiện hiện đại.
4.3. Cần đảm bảo độ chính xác của những thông tin trên tài liệu lưu trữ nghe nhìn
Hiện nay trên một số ảnh, phim điện ảnh và ghi âm việc xác minh giữa hình ảnh, âm  thanh với sự kiện chưa được rõ ràng, có những bộ phim còn bị nhầm lẫn đáng tiếc trong lời thuyết minh, hoặc chú thích ảnh chưa cụ thể, vì vậy chúng tôi đề nghị cần phải áp dụng phương pháp sử liệu học để xác minh tính chân thực của nội dung thông tin trên các tấm ảnh và các bộ phim đó.
4.4. Cần phát huy hơn nữa những tài liệu nghe nhìn có xuất xứ cá nhân
Trước đây, nhiều sự kiện diễn ra, nhưng không phải sự kiện nào cũng có những phóng viên nhiếp ảnh của Nhà nước và các tổ chức quay phim, chụp ảnh được hết, mà còn có những người chơi ảnh nghiệp dư  đã chụp ảnh, quay phim dưới các góc độ khác nhau. Ví dụ “Ngày tiếp quản Thủ đô (năm 1954) đã được nhiều người dân Hà Nội chụp và lưu giữ hơn 50 năm nay. Đó là những cái nhìn chân thực của Người Hà Nội với sự kiện gắn liền với Hà Nội.Những tấm ảnh có xuất xứ cá nhân như vậy, cũng là nguồn sử liệu có giá trị  nhất định cần được khai thác phục vụ cho nghiên cứu lịch sử và  cho giáo dục, đào tạo.

4.5. Cần tăng cường cung cấp tài liệu ảnh, phim điện ảnh, ghi âm phục vụ cho các công trình nghiên cứu lịch sử.
Phải coi tài liệu ảnh, phim điện ảnh, ghi âm  không chỉ là tài liệu minh hoạ mà còn là nguồn sử liệu để phục dựng lại một sự kiện nào đó hoặc  để xây dựng thành  các  bộ lịch sử bằng hình ảnh động như các xưởng phim đã làm, nhưng phải nâng cao hơn nữa tính khoa học của những công trình đó.
Trên đây là một số ý kiến góp phần tăng cường hơn nữa giá trị của tài liệu lưu trữ nghe nhìn - một nguồn di sản quý giá của dân tộc.

 

PGS.TS. Đào Xuân Chúc Hội thảo khoa học “Khai thác và phát huy giá trị của tài liệu lưu trữ trong nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn” do Trường ĐHKHXHNVHN tổ chức tháng 12/2009.
Nguồn: www.vanthuluutru.com

Dedicated Cloud Hosting for your business with Joomla ready to go. Launch your online home with CloudAccess.net.